Plantar fasiit, ayağın alt kısmında bulunan kalın bir doku bandı olan plantar fasyanın inflamasyonu (yangılı durum) anlamına gelir. Plantar fasya, topuktan ayak parmaklarına kadar uzanır. Plantar fasiit, orta yaş grubunda daha sık görülen ayak yaralanmalarından biridir. Plantar fasiiti olan hastalar, plantar fasya boyunca, topukta ve çevresinde ağrı hisseder. En sık orta yaşlı erkek ve kadınlarda görülmekle birlikte, sürekli ayakta duranlarda da ortaya çıkabilir. Batma tarzında hissedilen ağrı, bir süre hareketsiz kaldıktan sonra ilk kez ayağa basma ile hissedilir, adım attıkça azalsa da gün içinde ayağa verilen yükle birlikte şiddetlenir.
Plantar fasiitin kesin patolojisi bilinmemektedir, ancak yüksek mekanik stres ve tekrarlayan mikrotravmanın birleşimi, patolojinin önde gelen nedenlerinden biridir. Plantar fasya amortisör gibi görev görür ve ayak tabanını destekler. Fasya üzerindeki aşırı yük, aşırı germe ve aşırı kullanım fasyayı gerer, inflamasyona ve bir süre sonra yırtılmasına neden olur.
Günümüz çalışmaları, plantar fasiitin altında yatan sürecin inflamasyondan (yangı) daha çok dejenerasyon (zedelenme) olduğunu göstermektedri. Bu nedenle, “fasiit” teriminin “fasiyoz” ile değiştirilmesi önerilmektedir.
Plantar fasiit ile ilişkili risk faktörleri, yüksek vücut kütle indeksi (obezite), uzun süre ağırlık taşıma ve sınırlı ayak bileği hareket açıklığıdır. Plantar fasiitli hastaların %45 ilâ %85’inde topuk dikeni (kalkaneal spur) da mevcuttur. 10
Plantar fasiit ile ilişkili bulguları hafifletmek için çeşitli cerrahi olmayan tedavi yöntemleri mevcuttur. Bunlar arasında germe, manuel terapi, kuru iğneleme, proloterapiler, şok dalga tedavisi, fiziksel ajanlar (elektroterapi, düşük seviyeli lazer tedavisi, fonoforez ve ultrason), yaşam tarzı değişikliği, anti-inflamatuar enjeksiyonlar, bantlama, kayık (rocker) tabanlı ayakkabılar, gece atelleri, ayak-ayak bileği ortezleri (AFO’lar) gibi mekanik tedaviler yer alır.
Düşük istenmeyen etki riski, iyi erişilebilirlik ve günlük yaşamın fonksiyonel görevleri sırasında plantar fasya üzerindeki mekanik yükü hafifletme kapasitesinin yüksek olması nedeniyle mekanik tedaviler umut vericidir. Kronik durumlarda ise fasyaya yönelik gevşetme cerrahileri uygulanmaktadır.
Cerrahi dışı tedavilerin hangisi daha etkin şöyle bir bakalım:
Tabanlık Kullanımı: Tabanlıkların plantar fasiit üzerindeki etkisini araştıran çalışmalardan çıkan sonuçlar:
1.Ayakkabı içi tabanlık kullanımından sonra ağrı skorlarının önemli ölçüde daha düşmektedir.
2. Tabanlık kullanımına ek kortikosteroid enjeksiyonu ağrıyı daha da fazla azaltmaktadır.
3. Tabanlık kullanımı fonksiyonu geliştirmektedir.
4. Uzun tabanlık kullanımında ayak taban basıncında azalma görülmektedir.
Hazır Tabanlıklar ve Kişiye Özel Tabanlıklara Karşı: Ağrıyı azaltmada her ikisi de aynı etkiye sahip. Sadece kişiye özel tabanlıklarda yürüme mesafesi daha fazladır.
Tam Boy Tabanlıklar Karşı Topuk Pedlerine Karşı: Tam boy tabanlıklar ağrıyı ve topuk basıncını azaltmada topuk pedlerinden daha etkin.
Ayakkabı Değişimleri: Kayık tabanlı ve kişiye özel yapılan iç tabanlıklı ayakkabı kullanımları ile konturlu sandaletler (düz parmak arası terliklere göre) ağrıyı azaltmada daha etkili.
Ayak Bileği-Ayak Ortezleri: AFO kullanımı ağrıyı azaltıyor ama fonksiyonu geliştirmede yetersiz. AFO ve hazır tabanlıklar karşılaştırıldığında, AFO plantar kuvveti belirgin azaltıyorken, ağrı ve taban temas alanında etkisi yok denecek kadar az.
Gece Atelleri: Gece atel kullanımı ağrıyı belirgin olarak azaltır. Ön gece ateli arka gece ateline göre daha çok tercih edilmektedir.
Gece ateli mi ve tabanlık mı? Arasında fark yok. İkisinin birlikte kullanımı daha etkin.
Bantlama: Bantlama ağrıyı azaltmada etkin bir yöntemdir. Fonksiyona etki etmese de, bantlamanın ağırlık dağılımı, stabilite ve plantar fasya kalınlığına anlamlı katkısı bulunmaktadır.
Tabanlıklara Karşı Bantlama
Tabanlık kullanımı ağrıyı azaltmada, bantlama ise plantar basıncı azaltmada daha etkin.
Egzersiz Uygulamaları:
Germeler: Aşil germe ve plantar fasya germe egzersizleri kısa dönemde bantlama veya şok dalga terapisine göre daha az etkin bulunmuştur. Yine de hiçbir şey yapılmadan takip edilen hastalara göre aşil ve plantar fasya germe egzersizleri ağrıyı azaltmada etkindir. Plantar fasyaya özgü yapılan germe yöntemleri aşil germe egzersizlerine göre ağrıyı azaltmada daha etkindir. Bazı çalışmalar plantar fasya germelerinin şok dalga terapisinden çok daha etkili olduğunu göstermektedir.
Kuvvetlendirmeler: Plantar fasyaya yüklenme egzersizleri önerilmemektedir. Ayak başparmağının aşağıya doğru dirençle çalıştırılmasının ayağın kendi iç kaslarını kuvvetlendirdiği ve minimal koşu ayakkabıları ile birlikte kullanımının önerilebileceği belirtilmektedir.
Manuel Terapi Uygulamaları: Egzersiz ile birleştirildiğinde, 4-5 hafta gibi bir sürede ağrıda azalma ve fonksiyonda iyileşme gibi güzel sonuçlar alınmaktadır.
Cerrahi dışı tedavilerle 12 ay içinde %90 iyileşme sağlanır. Bu tedavilere rağmen kronik ağrı yaşıyorsanız, ayakta durmakta, yürümekte veya spor yapmakta zorlanıyorsanız, yürüme ve hareket etme şekliniz değiştiyse, ayaklarınız, bacaklarınız, kalçalarınız ve sırtınızla ilgili başka sorunlara oluştuysa, cerrahi düşünülebilir.
Ameliyatın amacı ağrıyı azaltmak ve ayak hareketliliğini iyileştirmektir, böylece normal aktivitelerinize geri dönebilirsiniz.
Genel olarak, plantar fasyayı gevşetme ameliyatları %70-90 başarılıdır.
Egzersiz ve manuel terapi yöntemleri için fizyoterapistinize mutlaka danışın.
